Género epidíctico y discurso forense

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.14198/hexis.31227

Palabras clave:

Aristóteles, elogio, estilo escrito, género epidíctico, género judicial, retórica

Resumen

Aristóteles (Rh. I 3, 1358a36-59a6) dividió la materia de la retórica en tres géneros: deliberativo, epidíctico y judicial, el segundo de los cuales era el menos importante. En el capítulo 9 del libro I desarrolló la parte relativa al epidíctico sólo en cuatro columnas y quince líneas en la edición de Immanuel Bekker (Rh. I 9, 1366a23-1368a37). En la retórica latina este género fue considerado de modo despectivo como el tertium genus. Asimismo, es el menos definido en los tratados de retórica, debido, entre otros motivos, a que su materia o contenido —esto es, el elogio y el vituperio— es susceptible de aparecer en cualquier tipo de texto, literario o no literario. El género epidíctico tiene como propósitos lo honesto y lo vergonzoso, mediante las virtudes y los vicios que el orador utiliza para elogiar o vituperar a una tercera persona. Se confunde a menudo con el deliberativo porque ambos recurren al ēthos. Por otra parte, el género que más parece alejarse del epidíctico es el judicial. Frente a estas consideraciones, este trabajo pretende mostrar la cercanía que el discurso epidíctico manifiesta en relación con el judicial, tanto por el uso compartido del elogio y el vituperio como por la utilización de los recursos de estilo considerados propios del género epidíctico. Con este objetivo se estudian los pasajes más significativos de las fuentes, tanto griegas como romanas.

Financiación

La publicación de este trabajo ha sido posible gracias al financiamiento otorgado por la Dirección General de Asuntos del Personal Académico de la Universidad Nacional Autónoma de México, a través del proyecto Papiit IN-406825: «Retórica y técnica», del Centro de Estudios Clásicos del Instituto de Investigaciones Filológicas.

Citas

Bekker, Immanuel (1831): Aristoteles Graece. Ex recensione Immanuelis Bekkeri. Edidit Academia Regia Borussica. Vol. alterum. Berolini: Apud Georgium Reimerum.

Aristotele (1983): Opere. Vol. 10: «Retorica, Poetica». Traduzione di Armando Plebe. Roma/Bari: Laterza.

Aristóteles (1999): Retórica. Introducción, traducción y notas por Quintín Racionero. Madrid: Gredos.

Aristotelis (1974): Ars rhetorica. Edidit Rudolfus Kassel. Berlin/New York: Walter de Gruyter.

Aristotle (2007): On Rhetoric. A Theory of Civic Discourse. Translated with Introduction, Notes, and Appendices by George A. Kennedy. New York/Oxford: Oxford University Press. 2nd ed.

Barthes, Roland (1970): «El efecto de realidad». En: Barthes, Roland et al.: Lo verosímil. Traducción directa del francés por Beatriz Dorriots. Madrid: Editorial Tiempo Contemporáneo, pp. 95-101.

Berardi, Francesco (2017): La retorica degli esercizi preparatori. Glossario ragionato dei Progymnásmata. Hildesheim/Zürich/New York: Georg Olms.

Burgess, Theodore C. (1902): «Epideictic Literature». Studies in Classical Philology, 3: 89-261.

Cicero (1949): De Inventione. De Optimo Genere Oratorum. Topica. Translated by H. M. Hubbell. Cambridge, Mass. / London: Harvard University Press - William Heinemann (The Loeb Classical Library, 386). https://doi.org/10.4159/DLCL.marcus_tullius_cicero-de_optimo_genere_oratorum.1949

Cicerón, Marco T. (1971-1976): Cartas a Ático. 3 vols. Prólogo, traducción y notas de Juan A. Ayala. México: Universidad Nacional Autónoma de México (Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Mexicana).

Cicerón, Marco T. (1995): Acerca del orador. 2 vols. Introducción, versión y notas de Amparo Gaos Schmidt. México: Universidad Nacional Autónoma de México (Bibliotheca Scriptorum Graecorum et Romanorum Mexicana).

Cope, Edward M.; John E. Sandys [eds.] (1877): The Rhetoric of Aristotle. Vol. III. With a Commentary by Edward M. Cope. Revised and Edited by John E. Sandys. Cambridge: At the University Press.

Dionisio de Halicarnaso (2005): Tratados de crítica literaria. Sobre los oradores antiguos. Sobre Lisias. Sobre Isócrates. Sobre Iseo. Sobre Demóstenes. Sobre Tucídides. Sobre la imitación. Introducción, traducción y notas de Juan Pedro Oliver Segura. Madrid: Gredos.

Euripides (1912): [Tragedies]. Vol. III. With an English translation by Arthur S. Way. London/New York: William Heinemann -The Macmillan Co.

Gagarin, Michael (2017): «Rhetoric and Law». En: MacDonald [ed.] (2017), pp. 43-52. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199731596.013.002

Gascó, Fernando (1996): «Introducción». En: Menandro (1996), pp. 7-83.

Graff, Richard (2001): «Reading and the "Written Style" in Aristotle's Rhetoric». Rhetoric Society Quarterly, 31(4): 19-44. https://doi.org/10.1080/02773940109391213

Grimaldi, William M. A. (1980): Aristotle, Rhetoric I. A Commentary. New York: Fordham University Press.

Gunderson, Erik (2017): «Rhetoric and Declamation». En: MacDonald [ed.] (2017), pp. 267-278. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199731596.013.021

Isócrates (2002): Discursos. Introducción, traducción y notas de Juan Manuel Guzmán Hermida. Madrid: Gredos.

Lausberg, Heinrich (1967): Manual de retórica literaria. Fundamentos de una ciencia de la literatura. Versión española de José Pérez Riesco. Madrid: Gredos.

Lauxtermann, Marc D. (1998): «What Is an Epideictic Epigram?». Mnemosyne, 51(5): 525-537. https://doi.org/10.1163/156852598774227877

Lavency, Marcel (1964): Aspects de la logographie judiciaire attique. Louvain: Publications Universitaires de Louvain.

Loraux, Nicole (1981): L'invention d'Athènes. Histoire de l'oraison funèbre dans la «cité classique». Paris: Éditions de l'École des Hautes Études en Sciences Sociales. https://doi.org/10.1515/9783110814088

MacDonald, Michael J. [ed.] (2017): The Oxford Handbook of Rhetorical Studies. New York: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199731596.001.0001

Menandro (1996): Dos tratados de retórica epidíctica. Introducción de Fernando Gascó. Traducción y notas de Manuel García García y Joaquín Gutiérrez Calderón. Madrid: Gredos.

Morpurgo-Tagliabue, Guido (1967): Linguistica e stilistica di Aristotele. Roma: Edizioni dell'Ateneo.

Navarre, Octave (1900): Essai sur la rhétorique grecque avant Aristote. Paris: Librairie Hachette.

Nicolaus (1913): Progymnasmata. Edidit Iosephus Felten. Leipzig: Teubner.

Pepe, Cristina (2013): The Genres of Rhetorical Speeches in Greek and Roman Antiquity. Leiden/Boston: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004258846

Perelman, Chaïm; Lucie Olbrechts-Tyteca (1989): Tratado de la argumentación. La nueva retórica. Traducción española de Julia Sevilla Muñoz. Madrid: Gredos.

Pernot, Laurent (1993): La rhétorique de l'éloge dans le monde gréco-romain. 2 vols. Paris: Institut d'Études Augustiniennes.

Pernot, Laurent (2016): La retórica en Grecia y Roma. Gerardo Ramírez Vidal (Editor). Karina Castañeda y Oswaldo Hernández Trujillo (Traductores). México: Universidad Nacional Autónoma de México. 2ª ed.

Pseudo-Aristote (2002): Rhétorique à Alexandre. Texte établi et traduit par Pierre Chiron. Paris: Les Belles Lettres.

Quintilian (2001): Institutio oratoria. With an English translation by H. E. Butler. Cambridge, Mass.: Harvard University Press (The Loeb Classical Library, 124).

Teócrito (1986): Bucólicos griegos. Introducciones, traducciones y notas por Manuel García Teijeiro y M.ª Teresa Molinos Tejada. Madrid: Gredos.

Theon (1854): «Progymnasmata». En: Spengel, Leonhard [ed.]: Rhetores graeci. Vol. II. Ex recognitione Leonardi Spengel. Leipzig: Teubner.

Trapezuntius, Georgius (1477): Aristotelis Rhetoricorum ad Theodecten libri tres. Lugduni: Apud Seb. Gryphium.

Descargas

Publicado

21-01-2026

Cómo citar

Ramírez Vidal, G. (2026) «Género epidíctico y discurso forense», Hexis. Revista Iberoamericana de Retórica, (2), pp. 5–25. doi: 10.14198/hexis.31227.